Phố Phan Đình Phùng - con phố của những hàng cây

Đưa tôi vào "Đại lộ tuổi thơ".

Quả sấu xanh ẩn mình bên hè phố

Cái tiếng hát mãi làm tôi bỡ ngỡ.

Lưỡi chạm vào hương vị chua chua.

Không bao giờ hiểu hết lời hát xưa

Tôi nhẩm lại nhận bao điều mới mẻ

Ơi quả sấu vàng như nỗi mơ ngày bé

Cứ đung dưa ở mãi cành cao.

Cái "Đại lộ tuổi thơ" đầy mộng mơ và rất thực ấy cứ xao động tâm hồn tác giả và xao xuyến trong lòng người đọc đó chính là phố Phan Đình Phùng.

Phố Phan Đình Phùng bắt đầu từ vườn hoa Hàng Đậu đến vườn Bách Thảo dài 1412m. Con phố thân thiết với các cô cậu học trò ở khu phố cổ đi học trường Chu Văn An mà một thời người Hà Nội quen miệng gọi "trường Bưởi". Đây là "con đường xanh" đặc biệt của Thủ đô. Với ba hàng cây thong dong chạy dọc đường, hầu hết cây cổ thủ trên phố là những gốc sấu già chắc, khỏe, gân guốc với tầng tầng lớp lớp những tán lá xum xuê che rợp suốt đường. Du khách dạo chơi quanh 36 phố phường đông vui, nhộn nhịp, sầm uất ra đến đây được đón nhận những làn gió mát từ Hồ Tây thổi dọc phố và cảm nhận khoảng không gian xanh dịu, êm ả, thư thái.

Phố Phan Đình Phùng trước kia là con hào ngoài tường thành phía Bắc của Hoàng thành Thăng Long. Nó chính là đoạn sông Tô Lịch khi xây thành người ta đã tận dụng làm con hào. Năm 1893 thực dân Pháp dỡ bỏ tường thành, gạch đá đổ xuống lấp hào biến thành đường. Phố được mở và mang tên: Phố Các-Nô (Bonle vard Carnot).

Đoạn đầu phố trước kia từ phố Lý Nam Đế đến cổng thành Chính Bắc là một bức tường dài 7,8 trăm mét ngăn bên ngoài với trong thành. Tường xây cao sát mái nhà trại lính bên trong. Cứ một đoạn tường khoảng 150m lại đục lỗ châu mai có lính thay nhau đứng gác. Hết bức tường "Khu vực quân sự" đến cửa Chính Bắc. Đây là cổng thành duy nhất trong số 5 cổng thành không bị dỡ bỏ. Tại đây sáng ngày 25/4/1882 Tổng đốc Hoàng Diệu cùng phó lãnh binh Hồ Văn Phòng đã lên thay mặt thành chỉ huy quân sĩ chống trả quân Pháp. Giặc nã đại bác từ 3 tầu chiến đậu trên sông Hồng cùng bộ binh tiến công Cửa Bắc. Sau 3 tiếng đồng hồ quân ta chống trả quyết liệt. Bỗng kho thuốc súng trong thành bị trúng đạn đại bác nổ và bốc cháy dữ dội. Quân giặc thừa thế hung hãn tràn lên không thể can nổi. Tổng đốc Hoàng Diệu một mình lui vào Võ Miếu tuẫn tiết.

Giờ đây "Chính Bắc Môn" uy nghi cổ kính, rêu phong còn lưu giữ hai vết đạn đại bác của giặc Pháp bắn lõm gạch xây phía bên phải cổng thành.

Trên phố, các ngôi nhà hầu hết là những vila sang trọng chiếm những khu đất rộng với mặt tiền dài ít nhất cũng đến 50-60cm. Mỗi biệt thự đều có ngôi nhà 2,3 tầng đẹp, xinh xắn giữa một khu vườn cây cối xum xuê cổng bằng gạch tường trổ hoa hay bằng sắt uốn những hoa văn duyên dáng. Đây là những ngôi nhà của quan chức cao cấp người Pháp hoặc Công ty địa ốc (Sozicte Foneleze) tậu đất, xây nhà cho quan chức Pháp giàu có mua hoặc thuê. Có hai ngôi nhà số 76, 78 chủ nhân là hai anh em Tổng đốc Hà Đông, Hoàng Trọng Phu xây theo kiểu Á Đông. Hai chiếc cổng có đắp chữ nho nổi Nguyệt Quế: cây quế trên cung trăng và Hữu Trúc: bạn với cây trúc. Ngôi nhà cuối phố số 80 là nhà của Bá tước Đơ Mông Pơ Ja (De mont Pazat) chủ một đồn điền lớn ở Tuyên Quang, Thái Nguyên. Nhà quí tộc Pháp này có chân trong hội đồng thuộc địa, Chánh văn phòng phủ toàn quyền Đông Dương. Người đầu bếp của Đơ Mông Pơ Ja những năm 1936-1939 được giác ngộ cách mạng trở thành cơ sở hoạt động bí mật của Đảng. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ - Tổng bí thư Đảng cộng sản Đông Dương đã ở và làm việc tại đây. Hội nghị Xứ Ủy Bắc Kỳ được triệu tập họp tại gian buồng xép chân cầu thang nhân lúc chủ nhà Đơ Mông Pơ Ja đi nghỉ mát.

Cách mạng tháng 8 thành công những tên phố tiếng Pháp đã đổi thành tên phố mang tên các danh nhân, anh hùng dân tộc Việt Nam. Phố Các-Nô (Bonle vard Carnot) được đổi thành phố Phan Đình Phùng.

Phan Đình Phùng (1847-1895) người làng Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh đỗ đình nguyên tiến sĩ năm 1877 giữ chức Ngự Sử ở kinh đô Huế, rồi chức Hiệp Thống Quân Vụ lãnh đạo các đạo quân Cần Vương chống Pháp tại khu vực Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Phan Đình Phùng tổ chức khởi nghĩa ở vùng núi thuộc hai huyện Hương Sơn, Hương Khê (Hà Tĩnh) có những trận thắng Pháp vang dội như trận Vụ Quang (cuối năm 1894). Ngày 13/10 năm Ất Mùi (28/12/1895) do bị bệnh ông qua đời tại bản doanh núi Quạt trong dãy Trường Sơn.

Phố Phan Đình Phùng giờ đây nửa cuối phố từ cửa Chính Bắc trở xuống vẫn giống như hồi nào. Vỉa hè rộng rãi, thoáng mát, rợp bóng cây xanh thưa vắng người qua lại. Một không gian trầm lắng, êm dịu thích hợp với những ai ưa sự trầm mặc, thư giãn tránh ồn ào, náo nhiệt. Dãy nhà hai bên đường là trụ sở làm việc của các cơ quan trung ương Đảng, Chính phủ, những Viện nghiên cứu Lý Luận, Kinh Tế, Tuyên Giáo, Ủy Bạn dân tộc Trung Ương...

Phía đầu phố bước vào thời kỳ mở cửa và hội nhập, một không khí thương trường sôi động, náo nhiệt không kém gì khu phố cổ "36 phố phường" ngay từ đầu phố những khách sạn bề thế, sang trọng mang tên tiếng Việt và tiếng Anh đầy ấn tượng Alex Hotel - số nhà 1, khách sạn Thiên Đường - số nhà 3, Mazi Gold, Hotel Hanoi, De Mail Hotel v.v... hấp dẫn các du khách trong ngoài nước. Rồi bức tường dài gần 1km với những lô cốt, lỗ châu mai, cùng với các biển bê tông chôn cạnh chân tường mang dòng chữ ngắn, gọn, dứt khoát "Khu vực cấm" dần dần gỡ bỏ. Thay vào đó là những ngôi nhà cao 3, 4 tầng cùng các biển hiệu choáng ngợp chào mời, rước đón quý khách các cửa hàng thời trang Vin City, Marino, Italia, Bon Tique, City Yowls, Italia Huy Loan, Thời trang xuất khẩu - Made in Vietnam, Vân Anh thời trang v.v... trưng bày những bộ quần áo kiểu cách, lộng lẫy, sang trọng, quý phái. Những cửa hàng ẩm thực Quán Cũ, ABC, Hải sản Kim Long Quảng Châu v.v... với những món ăn độc đáo, hấp dẫn cùng đội ngũ nhân viên trẻ, đẹp trong bộ đồng phục cầu kỳ lạ mắt, tươi cười, niềm nở chào đón thực khách. Bên dãy số nhà chẵn có hơn chục quán Cafe điểm tâm, giải khát cùng với những "quán cóc" trà đá, nước ngọt lúc nào cũng thấy khách ngồi đông, chật. Thị trường trên phố Phan Đình Phùng càng thêm sôi động với hàng loạt ngân hàng đua nhau mở ra: Sacom Bank, Techcom Bank, Viettin Bank, Western Bank, Việt Á Bank, Mari Time Bank....

Vào những ngày giáp tết, phố Phan Đình Phùng như một dòng sông hoa: những bó hoa rực rỡ sắc mầu của làng hoa Ngọc Hà, những cây quất xum xuê cành lá, xanh mơn mởn, trĩu chịt những chùm quả vàng óng cùng với những cành đào bích hồng - Bà chúa của hoa xuân Hà Nội, từ Nhật Tân, Phú Thượng... chở trên những chiếc xe máy, ô tô nườm nượp đổ về vườn hoa Hàng Đậu. Đầu phố Phan Đình Phùng như "Ngã ba sông hoa của thành phố". Người mua sắm hoa Tết chen vai, nhộn nhịp, náo nức quên đi cái se lạnh với những cơn mưa phùn mùa xuân, hòa vào không gian tràn ngập sắc màu sưởi ẩm lòng người cùng vạn vật.