Phố Lãn Ông – Con phố của những vị thuốc

Lê Hữu Trác (1724-1791) quê ở phủ Thượng Hồng, xứ Hải Dương. Ông là một lương y toàn diện về cả lý luận và điều trị. Nêu cao lương tâm nghề nghiệp. Hơn 30 năm làm thuốc, từ bỏ con đường làm quan, đem tài năng xây dựng nền y học Việt Nam , ông để lại cho đời nhiều tác phẩm giá trị. Bộ sách thuốc “Hải Thượng Y Tông tâm lĩnh” gồm 63 quyển.

Lê Hữu Trác còn là một nhà văn, nhà thơ những tác phẩm của ông thấm nhuần tinh thần nhân đạo cao cả.

Tên phố Lãn Ông thật có ý nghĩa và phù hợp với con phố chỉ dài 180m mà có tới 70 cơ sở kinh doanh Đông Y dược chiếm 90% tổng số nhà mặt phố.

Phố Lãn Ông bắt đầu từ phố Hàng Buồm đến phố Hàng Vải. Đây nguyên là đất thôn Hậu Đông Hoa Môn, tổng Hậu Túc, huyện Thọ Xương cũ.

Vào thế kỷ 15-16 bên Trung Hoa biến loạn. Người Hoa Kiều chạy sang Việt Nam xin cư trú ở kinh thành Thăng Long. Người Hoa tỉnh Quảng Đông lập hội quán ở Hàng Buồm. Người tỉnh Phúc Kiến dạt xuống phố nhỏ phía dưới Hàng Buồm lập hội quán và phố mang tên phố Phúc Kiến. Thời Pháp thuộc có tên (Rue des Phúc Kiến) phố người Phúc Kiến. Sau năm 1945 chính quyền ta đổi tên là phố Lãn Ông.

Những người đầu tiên làm nghề trên phố Lãn Ông là người Hoa họ Phó đến từ Phúc Kiến. Bên cạnh những lương y gốc Hoa còn có hàng chục lương y người Việt rất tài giỏi trong nghề thuốc. Họ là những người của các làng nghề làm thuốc truyền thống như Đa Ngưu, Nghĩa Trai, Ninh Hiệp, Đồng Tâm, Nhân Chính, Hành Thiện…

Những năm đầu thế kỷ 20 phố Phúc Kiến hâu hết là nhà một tầng kiểu nhà cổ hình ống, sâu hun hút. Cửa hàng mặt phố bày thúng, mẹt đựng các vị thuốc sống, những vị thuốc quý đựng bằng túi vải cất trong các ngăn tủ gỗ kê sát tường, nền nhà những dao cầu, thuyền tán bào chế thuốc. Người bán hàng trên phố hầu hết là đàn bà con gái biết chữ nho, thuộc tên tất cả các vị thuốc, xem đơn cân thuốc thành thạo.

Năm 1946-1947 phố Lãn Ông bị đạn moóc chê của Pháp bắn hư hại nặng trong những năm tạm chiếm nhà cửa được sửa sang nâng cấp xây lên 2, 3 tầng. Bộ mặt phố Lãn Ông thay đổi hẳn.

Nằm 1958 sau cải tạo công thương trên phố chỉ còn vài cửa hiệu công tư hợp doanh việc buôn bán thuốc Bắc trong thời chiến vắng vẻ, mờ nhạt. Nhiều nhà đóng cửa, một số nhà thành quán bán nước chè, thuốc lá lẻ chỉ còn ít người bán thuốc Bắc ngồi trên vỉa hè sau cái mẹt lèo tèo vài vị thuốc cam thảo, nhân trần, hoa hòe, tâm sen, tò ho (thảo quả), giảo cổ lam v.v…

Giờ đây du khách bước dạo trên phố Lãn Ông đều cảm nhận được hương vị đặc trưng dịu ngọt của các vị thuốc Đương quy, Bạch thuật, Đan bì, ý dĩ v.v… thơm lừng quyến rũ. Thuốc bày bán đựng bao giấy, bọc trong những túi ni lông xếp đầy trước cửa, treo lủng lẳng trên đầu. Trong nhà sừng sững sát tường là chiếc tủ gỗ đựng thuốc có hàng trăm ngăn kéo quái đồng. Mỗi ngăn đều đề tên thuốc. Ngôi bên bộ tràng kỷ là cụ lang già quắc thước tóc râu trắng như cước, chăm chú lắng nghe người bệnh rồi bắt mạch, kê đơn. Nữ lương y nhã nhặn, hiền thục đứng cân thuốc sau quầy bằng chiếc cân tiểu ly, có cán gỗ, hoa đồng đĩa cân, quả cân đồng. Tờ giấy bản rải sẵn trên quầy, từng thang thuốc được gói vuông vức, ngay ngắn, rồi buộc chồng lên nhau bằng sợi dây cói.

Phố Lãn Ông: con phố lên quan đến sức khỏe con người, lương y trên phố là những người am tường sâu sắc và gắn bó với lĩnh vực Đông Nam dược, thông hiểu chữ Hán, kinh dịch, thiên văn kết hợp với y học dân tộc để hoàn thiện chức năng của Đông Y. Dẫu phần lớn họ không qua lớp đào tạo chính quy nhưng với những kinh nghiệm bí truyền qua bao đời cùng với sự tự học, khát khao hiểu biết, lương tâm nghề nghiệp họ đã trở thành địa chỉ tin cậy để người gửi gắm niềm tin tưởng chân thành.

Lương y Phó Đức Quang số nhà 47 Lãn Ông là người thuộc thế hệ thứ 13 của dòng họ Phó. Ông cần mẫn thầm lặng theo nếp cũ của gia đình tự tay sao tẩm các vị thuốc quý. Đây là một trong những lò hương lâu đời nhất trên phố Lãn Ông.

Lương y Vũ Văn Nga – số nhà 60 Lãn Ông, quê Đồng Tâm, Vụ Bản, Nam Định gia tộc đã 3 đời hành nghề. Ở tuổi 80 lương y đang dành tâm huyết truyền nghề cho 5 con dâu và 1 con gái.

Lương y Nguyễn Văn Lễ một đời làm thuốc nổi danh. Người dân tin yêu kính cẩn gọi ông là ông lang Hành Thiện. Khi ông qua đời ngôi nhà 63B Lãn Ông mang tên cửa hàng thuốc Đông Nam Dược “Hành Thiện”.

“Hành Thiện” là tên quê ông có nghề làm thuốc nổi tiếng, “Hành Thiện” là lời nhắn nhủ là tuyên ngôn, là khẩu hiệu của làng nghề làm thuốc. “Hãy làm những điều thiện ích”.

Trong nhà các cửa hàng Đông Nam dược trên phố Lãn Ông. Bức chân dung của “Hải Thượng Lãn Ông” được đặt ở vị trí trang trọng.

Những lời răn của Người khắc sâu trong tâmt rí, phải gìn giữ danh thơm của nghề “Lương Y Như Từ Mẫu”.