Phố Cửa Nam - con phố của ký ức xưa

Anh đi sớm nay qua những phố dài

Nhạc thể dục loa đài dồn nhịp

Tia lửa lóe xanh trên cần tàu điện

Có tốp thợ xưởng mình đợi bến Cửa Nam

Đèn rạp Kinh Đô loe giữa màn sương 

Buổi ban mai của những ngày đánh Mỹ hiện lên trong thơ, dạt dào của cảm xúc yêu thương, tự hào tha thiết với thủ đô anh hùng qua con đường cửa ngõ của Hà Nội: Phố Cửa Nam.

Phố Cửa Nam bắt đầu từ phố Hàng Bông, phố Tràng Thi đến đường Lê Duẩn dài 214m. Phố mở rộng như một quảng trường "Bùng binh giao thông" tỏa ra gần chục làn đường đi khắp ngả.

Gọi là phố Cửa Nam vì đây gần cửa Đông Nam thành Thăng Long đời Nguyễn, khu đất này trước là vườn hoa Bách Việt. Tên Bách Việt theo Đại Việt Sử Ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên. Lạc Long Quân lấy con gái Đế Lai là Âu Cơ sinh ra một trăm con trai là tổ của Bách Việt.

Chính tại vườn hoa Bách Việt này đời Lê Thánh Tông đã cho xây một Quảng Vân Đình để niêm yết chính lệnh. Thời đó Cửa Nam còn có tên Cửa Đại Hưng. Cửa chính là Hoàng thành đời Lê. Các con đường quan lộ từ Sơn Nam lên, Sơn Tây về, Kinh Bắc sang đến quy tụ tại đây. Cuối đời Lê Quảng Vân Đình đổi tên Quảng Minh Đình.

Khi triều Nguyễn dời kinh đô vào Huế, Quảng Minh Đình vẫn là nơi niêm yết giấy tờ của quan lại đứng đầu tỉnh Hà Nội. Có thời kỳ nơi đây làm chỗ giảng cho dân biết về thể lệ, quy định, pháp luật của triều đình ban bố. Có hẳn một quan chức gọi là Câu Kê được giao nhiệm vụ giảng giải Thập Điều - 10 điều quy định của người dân.

Khi Pháp chiếm Hà Nội, Quảng Minh Đình bị gỡ bỏ làm thành vườn hoa mang tên Squa Neylét "Vườn hoa Nây-Rê". Chính vườn hoa đặt bức tượng Nữ Thần Tự Do. Nhìn bức tượng đồng cao 2,85m, người phụ nữ với chiếc váy lòe xòe, người dân Hà Nội gọi luôn: Tượng Đầm Xòe. Đây là bức tượng Pháp đã tặng Mỹ xây trên cảng biển. Bức tượng thứ hai này Pháp chở sang Việt Nam nhân hội chợ Hà Nội lần thứ nhất (1887). Cũng tại đây đến chiều chủ nhật một đội quân nhạc của lính Pháp lại đến tập thổi kèn.  Cảnh tượng trên đã ghi lại trong một bài thơ khuyết danh.

"Nhớ Quảng Vân Đình tớ đến nghe

"Câu Kê" chẳng thấy, thấy Đầm Xòe

Thập điều tắt tiếng ê a giảng

Choáng óc kèn Tây rúc tí toe"

Giữa năm 1908 phố Cửa Nam có một sự kiện làm chấn động Hà thành xôn xao cả nước. Ngôi nhà sô 20 Cửa Nam là quán cơm của ông bà Sáu Tĩnh quê làng  Tương Mai (nay thuộc quận Hai Bà Trưng) cùng quê với ông Đặng Đình Nhân (Đội Nhân). Đầu năm 1908 quán cơm của ông bà Sáu Tĩnh là nơi hội họp của nghĩa quân Yên Thế (Hoàng Hoa Thám) cùng một số người Việt Nam trong quân đội Pháp được giác ngộ dự định tổ chức đầu độc binh lính Pháp đóng ở Hà Nội, giặc Pháp nghe tin phong phanh chuẩn bị đề phòng nhưng tối ngày 27/6/1908 kế hoạch đầu độc vẫn tiến hành. Do thuốc độc quá yếu nên sự việc bất thành. Giặc điên cuồng đàn áp trả thù. Ngày 8/7/1908 chúng mang xử bắn ông Đặng Đình Nhân (Đội Nhân). Ông Nguyễn Chí Bình (Đội Bình), ông Nguyễn Văn Cóc (Đội Cóc), chúng còn bắt bớ nhiều đồng bào khác. Vợ chồng ông chủ quán cơm 20 phố Cửa Nam bị chúng giam giữ đưa ra đánh đập dã man nhưng ông bà không hề khuất phục và đều hy sinh.

Cuối phố Cửa Nam là chợ Cửa Nam xưa kia nơi đây là vùng đất trống có đường xe lửa chạy qua. Cánh buôn chuyên thường đổ xuống đây hàng hóa từ miền ngược như măng, mộc nhĩ, nấm hương, chè mạn, thuốc nam đựng trong những chiếc đẫy lớn xếp ngổn ngang trên bãi. Hình ảnh trở thành thân thuộc đến mức con phố đã được mang cái tên thật giản dị, gần gũi, đáng yêu: Phố Hàng Đẫy.

Cuối năm 2010 nhân dịp kỷ niệm nghìn năm Thăng Long Hà Nội chợ Cửa Nam từ một cái chợ bé nhỏ tuềnh toàng có phần hơi lụp xụp đã trở thành một chợ Cửa Nam cao đến 10 tầng gọn gàng mà hiện đại, chủng loại mặt hàng phong phú đa dạng đáp ứng mọi nhu cầu sinh hoạt của người dân Hà Nội.

Nhiều ngân hàng đã đặt trụ sở trên phố Cửa Nam như Viettin Bank, Agribank, Western Bank, Vietcom Bank.

Nhiều cửa hàng thời trang sang trọng lịch lãm như Milano Italia, OG, Nam, Kính Âu v.v... phục vụ cho những khách VIP.

Cửa hàng Tuấn Tiến chuyên kinh doanh Manocanh chiếm luôn 3 ngôi nhà đầu phố 15, 17, 19 bầy la liệt những "người nhựa" hồng hào, xinh xắn.

Rạp chiếu bóng Kinh Đô của những ngày đánh Mỹ giờ chuyển hướng kinh doanh trở thành Kinh Đô điện máy chuyên bán những hàng điện tử, điện gia dụng của các hãng nổi tiếng như Sony, Panasonic, Samsung.

Từ phố Cửa Nam du khách có thể tỏa đi khắp "bốn phương, mười hướng". Theo đường Điện Biên Phủ ta đến với Quảng trường Ba Đình lịch sử, vào thăm Lăng Bác Hồ kính yêu, thăm nhà sàn đơn sơ giản dị của Bác, thăm Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Quân Đội. Theo đường Hàng Bông ta đến với khu phố cổ Hà Nội 36 phố phường, dấu ấn đế đô ngàn năm. Theo đường Tràng Thi ta đến với hồ Hoàn Kiếm một lẵng hoa tươi thắm của Thủ Đô, một truyền thuyết về trí quật cường và lòng yêu hòa bình của dân tộc. Gần đó là Quảng trường 1-5 và Nhà hát lớn thành phố.

Đi theo đường Nguyễn Thái Học ta đến với vùng ven đô có cái tên thật cổ "Thập Tam Trại" cùng với đền Voi Phục và Công viên Thủ Lệ thoáng mát rộng rãi. Cuối phố Cửa Nam rẽ sang tay trái là con đường Lê Duẩn ta sẽ được nghe "Chuyến tàu xuôi rúc còi dài xuống Vọng".

Giữa thời tiết của mùa thu êm dịu, Hà Nội với tháng 10 nhắc ta một kỷ niệm hùng tráng đến rưng rưng nước mắt. Bước đi trên phố Cửa Nam ta bỗng muốn hát vang bài ca mà giai điệu như bay tung lên với ngàn vạn cờ hoa náo nức lòng người:

Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về

Như đài hoa sáng ngời, kề bên phố dài

Chảy dòng trong xuống long lanh

Chúng ta ươm  lại hoa, sắc hương phai ngày qua

Ôi phố phường Hà Nội xưa yêu dấu....