Phố Bà Triệu

Đình, đền, chùa làng Vũ Thạch nằm trên khu đất số nhà 13, 13b phố Bà Triệu. Đình Phúc Lâm nằm trong khu nhà số 62. Đình làng Hồi Mỹ lại ở số nhà 9 Bùi Thị Xuân. Chùa Chân Tiên nằm trên đất làng Thể Giao hiện là số nhà 151 phố Bà Triệu.

Trước tiên phải nói đến Đình, đền, chùa làng Vũ Thạch ở ngay đầu phố Bà Triệu, đã được Bộ Văn hóa, Thông tin xếp hạng cụm di tích lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật quốc gia ngày 12/12/1986. Chùa nằm sâu trong ngõ 13b có một hệ thống tượng Phật đầy đủ, nhiều pho tượng có tính nghệ thuật đặc sắc. Đền gần cạnh chùa thờ Đức Thánh Trần Ngũ vị tôn ông cùng Ngũ hành. Đình Vũ Thạch số nhà 13 thờ danh tướng Khỏa Bá Sơn người có nhiều công lao trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, làm thành hoàng làng Vũ Thạch. Cổng đình sát ngay mặt đường phố Bà Triệu. Dân làng Vũ Thạch chăm nom hương khói hàng ngày.

Trong hậu cung lộng lẫy nguy nga,

Những bức tượng ngồi uy nghiêm trầm tĩnh.

Như ẩn chứa tiềm năng thần thánh

Của một thời khói lửa giữ giang sơn.

Đất nước từng đánh giặc ngàn năm

Một nhánh lộc non cũng là niềm khao khát

Trên bàn thờ hoa thơm và quả ngọt

Những nén nhang kính cẩn tỏa hương trầm.

Truyền thống yêu nước ăn sâu trong lòng người dân Vũ Thạch. Tên Vũ Thạch mang hàm ý “vững vàng, mạnh mẽ như đá” là một làng rộng lớn nằm phía nam Hồ Hoàn Kiếm, nhiều nhà nho, trí giả giàu lòng yêu nước thường hội họp bàn cùng nhau mở trường giáo dục cho con cháu lòng tự tôn dân tộc. Trường Vũ Thạch của nho sĩ Nguyễn Huy Đức (1824-1875) rất đông học sinh quy tụ về đây. Những năm giặc Pháp gây chiến rồi chiếm thành Hà Nội. Người dân Vũ Thạch từng chứng kiến cảnh tượng chúng tàn phá, xua đuổi dân làng để lập nên một “khu phố Tây” với những biệt thự, công sở, hiệu buôn, khách sạn, ngân hàng. Đám tây đầm với xe ngựa tấp nập, nghênh ngang lui tới.

Năm 1931 thực dân Pháp điên cuồng khủng bố phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Nhiều cơ sở Đảng bị phá vỡ. Một số Đảng viên thoát khỏi nhà tù đã tập hợp lại dùng ngôi nhà 18 Bà Triệu là nơi hội họp. Để che mắt lũ mật thám các đồng chí đã mở quán bán hoa lấy tên hiệu Flora.

Xưa kia Bà Triệu là con phố ngắn. Phố Hàng Giò từ Bờ Hồ đến phố Trần Hưng Đạo tiếp là phố Hàng Kèn đến ngã 5 Nguyễn Du. Cuối cùng là Đường 75. Khi Pháp chiếm Hà Nội chính quyền bù nhìn đã gộp phố Hàng Giò, Hàng Kèn là  một và mang tên phố Gia Long, còn Đường 75 mang tên phố Lê Lợi.

Cách mạng Tháng 8 ta đổi tên phố Gia Long là phố Mai Hắc Đế còn phố Lê Lợi là phố Bà Triệu (Mai Hắc Đế tên thật là Mai Thúc Luân). Năm 722 ông đã tổ chức khởi nghĩa chống bọn đô hộ nhà Đường quét sạch quân thù giải phóng thành Tống Bình (Hà Nội). Mai Thúc Loan xưng đế đóng đô ở thành Vạn An (huyện Nam Đàn).

Trong ngày tổng khởi nghĩa 19/8/1945 Hà Nội tưng bừng khí thế cách mạng. Tại đình Vũ Thạch đã thành lập Đoàn Nhi đồng cứu quốc Mai Hắc Đế do anh Nguyễn Hữu Lâm số nhà 5 phụ trách với gần 50 đoàn viên. Đoàn được coi là tổ chức cách mạng của Nhi đồng làng Vũ Thạch. Dân làng rất tán thưởng và nhiệt tình ủng hộ. Cứ 16h30’ hàng ngày toàn đoàn lại tập hợp nhau tại đình Vũ Thạch hát vang những bài ca cách mạng như “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng” của nhạc sĩ Phong Nhã, “Mười chín Tháng Tám” của nhạc sĩ Xuân Oanh.

Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã sáng tác bài hát cho Đoàn Nhi đồng cứu quốc Mai Hắc Đế ngay tại đình làng Vũ Thạch: “Dắt kiếm vào, vác súng lên. Đoàn Nhi đồng Mai Hắc Đế tiến. Tiến lên đều, tiến lên mau, mặc hiểm nghèo đoàn vẫn tiến bước, giữ non sông, đồng bào”. Đoàn Nhi đồng Mai Hắc Đế từng được vinh dự đón Bác Hồ từ Hội nghị Phôngtennơblô ở Pháp về.

Ngày 6/1/1946 Đình Vũ Thạch là một địa điểm bầu cử quốc hội khóa I. Đội trống kèn của Đoàn Nhi đồng cứu quốc Mai Hắc Đế được vinh dự tham gia nghi lễ long trọng chào mừng ngày hội lớn dân tộc. Nhạc sĩ Huy Thục một trong những chú bé tham gia đội kèn trống của đoàn giờ đã là Đại tá quân đội, một nhạc sĩ có nhiều bài hát nổi tiếng trong thời kỳ kháng chiến và hòa bình.

Thế hệ thanh thiếu niên nối tiếp Đoàn Nhi đồng cứu quốc Mai Hắc Đế đã hăng hái xung phong tham gia quân đội chiến đấu trên khắp chiến trường đánh đuổi quân giặc ngoại xâm giữ gìn bờ cõi của Tổ quốc. Nhiều người đã trở thành anh hùng những nhà lãnh đạo quân sự, những sĩ quan quân đội tài ba. Nhiều chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Tên tuổi của các liệt sĩ đã được trân trọng khắc lên trong nhà bia tưởng niệm các liệt sĩ dưới dòng chữ chói ngời: Tổ Quốc Ghi Công đặt trang trọng trong các đình chùa của khu phố Bà Triệu.

Trở lại với Bà Triệu. Khi quân Pháp tạm chiếm Hà Nội. Chính quyền bù nhìn đã vội vã thay tên phố Mai Hắc Đế bằng cái biển cũ đã bị dỡ phỏ phố Gia Long.

Hòa bình lập lại ta thống nhất con đường bằng tên: Phố Bà Triệu.

Bà Triệu (228-248) tên thật là Triệu Thị Nương quê ở Sơn Trung, Nông Cống, Thanh Hóa. Năm 247 cùng anh là Triệu Quốc Đạt lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống quân Ngô xâm lược tại vùng Ngàn Nưa. Từ đây nghĩa quân đã tiến đánh các huyện thuộc quận Cửu Chân. Khi nghĩa quân vượt qua bờ bắc sông Mã đến làng Bồ Điền (nay là Phú Diễn, Hậu Lộc, Thanh Hóa) gặp phải sức kháng cự dữ dội của quân Ngô do Lục Dận chỉ huy, bà đã hy sinh.

Trên ngọn núi Tùng ở Phú Diễn còn có lăng của Bà và trên ngọn núi Gai còn có đền thờ Bà.

Nhớ lại hồi chiến tranh chống Mỹ, phố Bà Triệu thường vắng vẻ, yên ả. Ở đây có nhiều công sở lớn như: Trung ương Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Thanh Niên, Nhà in Tạp chí Cộng Sản, Thư viện Hà nội, Tòa báo Đại Đoàn Kết, Viện mắt Trung Ương. Người dân phố Bà Triệu đa phần là công nhân viên chức nhà nước. Nhiều nhạc sĩ, nhà văn ở đây hay cũng là người thường xuyên có mặt tụ họp như nhạc sĩ Huy Thục, nhạc sĩ Văn Chung, nhạc sĩ Hoàng Giai, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, nhà văn Giang Quân, Vương Trí Nhàn, Vương Tâm, Nguyễn Bùi Vợi...

Giờ đây Bà Triệu là một con phố thương mại sôi động sầm uất có những siêu thị lớn cao đẹp, khang trang, đa dạng, phong phú các chủng loại mặt hàng đáp ứng thỏa mãn nhu cầu của “thượng khách”. Cuối phố có gần trăm cửa hàng chuyên kinh doanh các phương tiện giao thông. Từng dẫy, từng dẫy xe đạp, xe máy rực rỡ sắc màu quyến rũ, đua chen, lộng lẫy sang trọng bầy la liệt trên phố hấp dẫn người mua.

Bà Triệu cũng như rất nhiều khu phố của Hà Nội đang thay đổi từng ngày để kịp thời phục vụ nhu cầu ngày càng cao của người dân Thủ Đô.