Đường và phố Yên Phụ

Hà Nội có đường Yên Phụ và phố Yên Phụ. Thời Pháp thuộc con đường này có tên chung: Digue Yên Phụ (Đê Yên Phụ). Đường Yên Phụ dài 1472m từ ô Yên Phụ (đầu dốc đường Thanh Niên) chạy qua các phố Cửa Bắc, Hàng Bún, Hàng Than, Hòa Nhai, Hàng Đậu (giáp bên cầu Long Biên).

Phố Yên Phụ dài 650m nối đường Yên Phụ ở ô Yên Phụ kéo dài đến ngã ba đường Âu Cơ, Nghi Tàm.

Trên bản đồ Hà Nội hiện nay thường đồng nhất phố và đường Yên Phụ là một. Yên Phụ nguyên là một phường trong 36 phường của kinh thành Thăng Long đời Lê có tên phường Yên Hoa. Hồi đó Yên Hoa là một đường rộng lớn bao trùm phía Bắc Hồ Tây, phía Đông Bắc hồ Trúc Bạch cùng đất ven đê và bãi cát ngoài đê. Đến đời Nguyễn Thiệu Trị (1841) do phạm húy chữ Hoa của Thái Hậu Hồ Thị Hoa nên phường Yên Hoa đổi là phường Yên Phụ. Chữ Phụ nghĩa là gò đất, vùng đất nổi còn có nghĩa thịnh vượng, đông đúc, giàu có. Yên Phụ địa danh biểu đạt niềm mơ ước của người dân khao khát có một cuộc sống yên bình, đông đúc, giàu có, thịnh vượng.

Là một làng của thành Thăng Long trấn giữ phía Bắc, Yên Phụ có nhiều di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng như chùa Trấn Vũ, Đình Yên Phụ cùng các di tích tín ngưỡng như Đền Nghĩa Dũng, Cung An Thọ, Đền Chùa Thiên An, mếu Hai Cô, miếu Cây Đa, miếu Cây Bàng…

Chùa Trấn Quốc được coi là ngôi chùa cổ nhất của Hà Nội có từ thời vua Lý Nam Đế (544-548) mang tên chùa Khai Quốc (mở nước). Đến đời vua Lê Thái Tông chùa đổi tên là chùa An Quốc (đất nước bình yên). Năm 1616 do chùa nằm bên sông Hồng bãi bị lở dân phường Yên Hoa dời chùa vào đảo Kim Ngưu (cá vàng) là địa điểm hiện nay của chùa. Chùa tọa lạc trên khu đất rộng 3 sào Bắc Bộ lớn gấp 100 lần ngày trước. Trong chùa bên cạnh những cây cổ thụ cành lá xum xuê có một vườn tháp với rất nhiều tháp lớn tháp nhỏ. Bao quanh chùa là mặt nước Hô Tây. Ở đây chẳng khác gì cảnh lâm tuyền thanh bình, tĩnh mịch giữa thành phố ồn ào, tất bật.

Đình Yên Phụ nằm ở đầu làng tựa lưng vào Hồ Tây nhìn ra Ao Vả (trước kia giữa ao có hòn đảo nhiều cây Vả). Ao Vả còn có tên Hồ Uy Linh Lang.

Đình Yên Phụ là một ngôi đình độc đáo hiếm thấy ở Hà Nội. Đình xây theo kiểu chữ Đinh với 5 gian đại bái chạy dọc, 3 gian hậu cung nằm ngang. Đình thờ ba vị thành hoàng Uy Linh Lang và hai em Vương Đôi, Vương Ba con vua Trần Thánh Tông (1258-1278) có công đánh thắng giặc Nguyên Mông. Khi ngài hóa còn âm phù cho dân làng đắp đê Yên Phụ vững chắc không còn bị sụt lở như trước. Để tỏ lòng biết ơn dân làng kiêng kỵ không dùng từ Lang, Khoai lang phải gọi là khoai dây.

Xưa dân Yên Phụ rất nghèo, đa số là nhà tranh. Đàn ông phần lớn làm thợ nề, thợ mộc, xây dựng cung điện ở kinh thành. Đàn bà trồng hoa, trồng cây cảnh. Việc chài lưới câu cá, bắt tôm, ốc là công việc thường ngày. Làng có hai xóm, xóm sát Hồ Tây có cái tên thật dễ dãi, khiêm nhường, xóm Diu (tôm Diu ). Xóm nằm giữa con đê cũ và con đê mới – tức giữa phố Yên Phụ và đường Nghi Tàm gọi là xóm giữa, còn có tên “xóm Đê” nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn người ở đây có bài thờ “xóm Đê”:

Xóm Đê ngày trước gọi nhau

Bà Còng bới rác

Mẹ con nhà lông gà, đồng nát

Gã tư say

Ông lão đánh giầy

Ông già mù tẩm quất

Dẫu không giống nhau nghề nghiệp

Nhưng cùng chung cuộc sống khổ nghèo.

Những năm tháng chiến tranh chống Mỹ, Yên Phụ là nơi hứng chịu thiên tại, địch họa. Tháng 6, tháng 7 sông Hồng vào mùa mưa lũ nước tràn ngập bãi, ngấp nghé chân đê. Dân phải chạy lên đê dựng lều lán làm chuồng cho gia súc, còn người vào ở nhờ nhà dân trong phố. Yên Phụ gần sát cầu Long Biên, nhà máy nước, nhà máy điện Yên Phụ đều là mục tiêu bắn phá của máy bay Mỹ.

Ngày 20/10/1967 tự vệ nhà máy điện Yên Phụ phối hợp chiến đấu với lực lượng phòng không quân Thủ đô đã bắn rơi chiếc máy bay A4 của Mỹ tại khu vực nhà máy. Tên giặc lái nhảy dù và bị bắt sống tại hồ Trúc Bạch. Đây là một trong mười chiếc máy bay bị bắn rơi cùng ngày.

Ngày 21/12/1972 máy bay Mỹ ném bom rải thảm giết hại 435 đồng bào ta ở An Dương.

Hòa bình lập lại cùng với sự đổi thay nhanh chóng của đất nước, cuộc sống của người dân Yên Phụ đã khá ổn định và khá giả. Trong làng nhiều ngôi nhà cao tầng đua nhau mọc lên. Đường quanh làng lát ngựa phẳng lì sạch sẽ và mang cái tên “Ngày xưa” Phố Yên Hoa. Xóm Diu giờ đây đẹp khang trang như một khu du lịch lý tưởng. Phố Yên Phụ đông vui, nhộn nhịp, cửa hàng mở ra san sát kinh doanh đủ các mặt hàng phục vụ dân sinh.

Từ khi nhà máy thủy điện Hòa Bình cùng nhiều nhà máy thủy điện khác hoạt động đã khống chế mực nước sông Hồng. Người dân Yên Phụ không còn nơm nớp trước mùa mưa lũ.

Nhà máy điện Yên Phụ hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình. Người dân quanh nhà máy được hưởng bầu không khí trong lành không còn bụi khói vẩn đục. Hai tòa tháp 33 tầng vươn cao trên nền đất cũ của nhà máy điện Yên Phụ giữa một không gian xanh trong.

Ngày 10/10/1998 công trình đê cấp đặc biệt từ ô Yên Phụ đến Vĩnh Tuy dài 6,7m được cải tạo với tường kiên cố ngăn nước lũ kết hợp việc làm con đường giao thông sát chân đê phía bãi – đường Hồng Hà được khởi công và hoàn thành ngày 10/10/2000.

Đây là công trình chào mừng 990 năm Thăng Long – Hà Nội.

Để kỷ niệm nghìn năm Thăng Long – Hà Nội Ủy ban Nhân dân Thành phố Hà Nội và vùng Ilede, France xây dựng trong khuôn viên dự án Hanoi Eco France thuộc chương trình Asia Fro Eco của liên minh Châu Âu đã cải tạo bến Nứa xưa kia lộn xộn, bề bộn, nhộn nhạo thành điểm trung chuyển xe buýt Long Biên trật tự, ngăn nắp, nề nếp, khang trang, sạch sẽ.

Đường Yên Phụ giờ đây là một con đường giao thông huyết mạch của Thủ đô. Từ điểm trung chuyển xe buýt Long Biên khách có thể đi khắp nơi trong Thành phố cùng những tỉnh lân cận một cách thoải mái, thuận tiện và rẻ tiền.

 Đi trên đường Yên Phụ thoáng đãng, rộng rãi bên con đường gốm sứ ven sông Hồng kỷ niệm nghìn năm Thăng Long – Hà Nội của tác giả nhà báo Nguyễn Thị Thu Thủy – công dân ưu tú của Thủ đô Hà Nội ta càng cảm phục trước ý tưởng táo bạo, mạnh mẽ đã biến con đê um tùm cỏ dại trở thành “bảo tàng nghệ thuật ngoài trời” bất chấp thời gian và không gian. Sức mạnh của niềm đam mê khát khao cháy bóng và giàu nghị lực của chị đã lôi cuốn không chỉ những nghệ nhân khắp vùng miền Tổ quốc và rất nhiều những nghệ nhân nước ngoài cũng hăng hái tham gia nhiệt tình chung tay góp sức cho công trình vĩ đại. Công trình này đã nhận được giải thưởng "Bùi Xuân Phái - vì tình yêu Hà Nội" năm 2008 và được tổ chức Guiness thế giới đã công nhận đây là bức tranh gốm dài nhất thế giới (dài xấp xỉ 3,85 km) - đạt kỷ lục Guinness. Con đường gốm sứ ven sông Hồng là một biểu tượng thể hiện niềm ước mơ của người dân nơi đây.