Đường Thụy Khuê

Thời Pháp thuộc đây là hai con phố. Phố Vườn Ươm (Rue de la Pepiniere) thuộc làng Thụy Khuê, sau còn có tên phố Thủ Khoa Huân. Đoạn còn lại là đường làng giấy (Route du Village du Papier) thuộc hai làng Hồ Khẩu và Yên Thái. Người dân Hà Nội vẫn quen gọi là đường Bưởi.

Xưa kia người dân Đường Thụy Khuê chủ yếu sống bên phía Hồ Tây. Bên sông Tô Lịch là những ruộng rau, bãi đất bỏ hoang cỏ mọc um tùm, những bãi tha ma, mộ địa, những hố vôi để ngâm da thuộc, vỏ cây dó. Những vại nấu dó làm giấy, lò đắp bằng đất cao tới 3,4m trong đặt các vại bằng gang.

Những năm Pháp chiếm Hà Nội chúng đã sử dụng những khoảng đất trống rộng rãi quy hoạch khu công nghiệp. Đầu phố, sát bên Hồ Tây là một càng thủy phi cơ có cả xưởng bảo dưỡng, tu sửa. Tiếp đến là một xưởng lớn chiếm khu đất rộng 40.000m2 do Schucsse người Pháp dựng lên. Giữa làng Thụy Khuê bên sông Tô Lịch (số nhà 67B hiện nay) là nhà ga sở xe điện Hà Nội làm năm 1899, nhà máy giặt (1908), nhà máy thuộc da (1913). Cả một khu vườn ươm chạy dài hơn nửa cây số chủ người Pháp là Lapho (Laforge). Đây là trang trại nghiên cứu các giống cây hoa nhập từ nước ngoài. Người dân Thụy Khuê quây quần cụm lại giữa làng, có nghề nấu rượu ướp hương sen ngon nổi tiếng.

Trời đất Hồ Tây ở giáp bên

Ngon thay rượu Thụy, rượu nàng tiên.

Đàn ông trong làng phần lớn đi làm ở bến xe điện, nhà máy thuộc da, nhà máy in, nhà máy giặt… Phụ nữ ở nhà trồng rau, nấu rượu, bán hàng quà, đan len.

Dân làng Hồ Khẩu, Yên Thái sống về nghề làm giấy: giấy bản, giấy moi, giấy xề, giấy phiến, giấy lệnh, giấy sắc đem bán tại chợ Bưởi có tới 15 quầy lớn bán giấy tại chợ, giấy còn mang đến phố Hàng Giấy, phố Hàng Phèn… bán buôn vào tận Huế, Sài Gòn.

Công việc làm giấy thật vất vả đòi hỏi cẩn thận, chi chút. Nặng nhọc nhất là việc giã vỏ cây dó, việc này của đàn ông trước giã bằng tay, sau cải tiến giã bằng chân. Ba người đứng cùng giã như giã gạo.

Mịt mù khói tỏa ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ

Khi đã được một thứ dẻo như bùn trắng, đến các công đoạn đãi bìa, seo bằng liềm, uốn, bóc, can (sấy trong kho). Cả một quá trình vất vả phức tạp nhưng cuộc sống của người dân chẳng khấm khá gì, nhà tranh vách đất, bữa ăn thật đạm bạc.

Là một vùng đất ven đô nằm bên Hồ Tây cảnh đẹp thơ mộng bậc nhất Hà Thành, từ xa xưa vua chúa đã lấy nơi này làm chốn nghỉ ngơi, vui chơi, hóng gió những Bến Ngự, Viên Châu Lâm, cung Thụy Chương mà triều đình nhà Trần xây lên cùng kéo nhau đến làm lễ khánh hạ. Năm 1379 Hồ Quý Ly đã cho dỡ cung Thụy Chương mang về Thanh Hóa xây dựng kinh đô mới. Người dân Thụy Khuê với lòng yêu nước, tự tôn dân tộc thể hiện qua những di sản văn hóa trải dài suốt tuyến đường. Hàng chục chùa chiền, đình, đền, miếu mạo tôn thờ các thành hoàng làng là những vị anh hùng kiệt xuất đã có công đánh đuổi quân giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi. Đình làng giáp Đông giáp Đoài đền thờ Thành hoàng làng Linh Lang đại vương. Đình làng Hồ Khẩu thờ hai anh em Cống Lễ, Cá Lễ có công dẹp giặc từ thời vua Hùng. Đền Đồng Cổ 353 Thụy Khuê với Hội thề, Hiếu trung tận tâm: “Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh sẽ giết chết”, miếu Thái Luân nằm sát chợ Bưởi thờ ông tổ nghề giấy…

Cung Thụy Chương sau khi bị Hồ Quy Lý dời đi dân làng đã xây lên một ngôi đền Voi Phục bề thế rộng lớn, nghiêm trang thờ Đức Thánh Linh Lang (1030-1077) con vua Lý Thái Tôn và bà Hậu Nương, Hoàng tử Hoàng Chân đã có công lớn đánh đuổi giặc Chiêm Thành và giặc Tống. Hoàng tử đã anh dũng hy sinh và được phong Linh Lang Đại Vương Thượng đẳng tối linh thần.

Nhắc đến cung Thụy Chương là nhắc đến tên cũ của làng Thụy Khuê.

Năm 1847 do trùng với miếu hiện của vua Thiệu Trị “Chương hoàng đế” nên phải đổi chữ Chương thành chữ Khuê.

Chữ Thụy có nghĩa viên ngọc quý báu.

Chữ Chương có nghĩa: Sao Khuê chủ trì về văn chương.

Dẫu có đổi thay tên làng như ý nghĩa niềm khao khát vẫn không thay đổi.

Đây là mảnh đất nghèo vùng ngoại ô này trong một ngõ nhỏ đã sinh ra một vị tam giáp tiến sĩ Lâm Đoan đỗ khoa 1502 người làng đặt tên ngõ 123A Thụy Khuê là ngõ Hàn Lâm.

Đầu thế kỷ XX Thụy Khuê tự hào có cử nhân Phan Kế Bính đỗ năm 1906. Ông là nhà văn, dịch giả, nhà nghiên cứu văn hóa. Tác giả của bản dịch Tam quốc diễn nghĩa.

Làng Hồ Khẩu có cử nhân Lý Văn Phước đỗ năm 1819 tác giả của nhiều cuốn sách chứa đựng tài liệu quý giá về địa lý, lịch sử, dân tộc học.

Danh nhân Phan Kế Bính; Lý Văn Phước đã được đặt tên cho hai con phố của Hà Nội: Làng Yên Thái cũng có 5 tiến sĩ đỗ Nhị giáp và Tam giáp.

Nguyễn Trạc Dung đỗ năm 1661, Vũ Đình Quyến 1736, Vũ Di Lương 1778, Vũ Trọng Cao 1787, Nguyễn Huy Thắng 1826.

Hiện nay làng Yên Thái còn có một ông thợ cắt tóc bình thường nhưng lại là một nhà báo, nhà thơ, nhà văn: Ông Cao Văn Tuế người đã viết lên hàng nghìn câu danh ngôn lập kỷ lục về người viết danh ngôn nhiều nhất hay nhất của Việt Nam . Những danh ngôn của ông vừa sâu sắc, trí tuệ như những viên ngọc văn chương lóng lánh đầy sức hấp dẫn thuyết phục người đọc.

Thụy Khuê. Mảnh đất địa linh nhân kiệt nơi đào tạo những nhân tài cho đất nước. Có một ngôi trường nổi tiếng từ thời xa xưa cho đến tận ngày hôm nay nằm ở số 10 Thụy Khuê: Trường Chu Văn An trước hay gọi trường Bưởi là ngôi trường của nhiều thế hệ học sinh xuất sắc, nhiều nhà yêu nước cách mạng đã được nuôi dưỡng trưởng thành ở đây Phạm Văn Đồng, Nguyễn Văn Cừ, Cay Xỏn Phom Vi Hẳn (Lào) v.v… Bác Hồ cũng đã nhiều lần tới thăm động viên căn dặn thầy trò dạy tốt, học tốt.

Đường Thụy Khuê ngày nay từ một con phố nhà cửa lơ thơ đã trở nên đông vui nhộn nhịp. Hai bên đường dày đặc những hàng quán, khách sạn, cửa hiệu, biệt thự, chung cư sang trọng. Cuộc sống của người dân đã được nâng cao rất nhiều. Việc học hành của con em càng được coi trọng. Như lời Bác Hồ dạy “10 năm trồng cây, trăm năm trồng người”. Khu vườn ươm ngày nào giờ mọc lên trường mầm non Chu Văn An với những trang thiết bị vui chơi, giáo dục hiện đại giữa một khu vườn xanh tươi rợp mát. Số nhà 130 Thụy Khuê cũng lại là trường tiểu học Chu Văn An.

Chỉ một đoạn phố hơn 500m đã có 4 trường Chu Văn An các cấp học. Hội khuyến hoc phường Thụy Khuê hoạt động sôi nổi, mạnh mẽ luôn nắm bắt kịp thời việc học tập của con em trong phường để nhắc nhở, đôn đốc khuyến khích và động viên khen thưởng kịp thời với mục đích đào tạo một thế hệ trẻ giàu trí thức, nghị lực, lòng yêu nước nồng nàn để xây đắp một nước Việt Nam giàu có, thịnh vượng.