Đường Kim Mã

Đường năm trên địa phận phía Nam tổng Nội thuộc trại Giảng Võ của “Thập tam trại”. Cuối thế kỷ XIX trại Giảng Võ tách ra thành 3 làng: Giảng Võ, Kim Mã, Ngọc Khánh.

Vùng đất này nhiều khoảng bằng phẳng, rộng rãi. Cây cổ thụ cao lớn tỏa bóng mát rợp xanh, qua các triều đại vẫn là nơi luyện tập, thi cử võ nghệ của quân sĩ. Triều vua Lý Anh Tông (1138-1175) mở trường Giảng Võ, các quán đều biết cưỡi ngựa, bắn cung, múa kiếm. Sang triều Trần Thái Tông (1225-1257) trước sự đe dọa của quân Mông – Nguyên, Giảng Võ đường là trường học đào tạo những người chỉ huy quân sự giỏi để giữ nước. Kim Mã là nơi nuôi ngựa chiến, còn có tên Mã Trại Tàu Mã (trại nuôi ngựa của quân đội. Võ Trại, Giảng Võ là nơi đóng quân đồn trú và kho quân lương, vũ khí.

Truyền thống thượng võ được người dân nơi đây lưu giữ suốt quá trình lịch sử.

Năm 1873 thực dân Pháp xâm chiếm Hà Nội lần thứ nhất. Tôn Thất Thuyết cho đắp một ụ lớn ở ngã tư Cầu Giấy chặn quân giặc. Ngày 21/12/1873 giặc Pháp kéo quân địch mở rộng địa bàn chiếm đóng. Tướng Balni bị giết ngay trước cổng đền Voi Phục. Tướng Gác Niê bị chém chết trên đường Giảng Võ.

10 năm sau, giặc Pháp chiếm Hà Nội lần thứ hai. Ngày 19/5/1883, tướng Rivie kéo quân định nới rộng vòng vây của quân ta ở ngoại thành cũng lại bị giết chết ngay tại ngã tư Cầu Giấy.

Ngày 6/1/1947. Giặc Pháp mở mặt trận hòng lấn chiếm vùng ngoại ô. Vệ quốc quân và tư vệ Giảng Võ đã chặn đánh quyết liệt khiến chúng không sao qua nổi đành phải rút vào nội thành.

Người dân các làng thuộc Thâp Tam Trại ít nhiều có gốc gác quan hệ họ hàng cố hương Lệ Mât nên đối xử với nhau rất chân tình, nhường nhịn, chia sẻ, đùm bọc. Họ thờ chung thành hoàng làng, tôn kính tổ tiên, trân trọng những anh hùng có công dựng nước và giữ nước.

Đình Kim Mã trong ngõ 221 phố Kim Mã lập nên từ thế kỷ XI là nơi thờ 3 vị thành hoàng.

Vị thứ nhất; Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, thời Đại Linh (766-779). Ông là người có sức khỏe phi thương: vật trâu, đánh hổ, cõng thuyền nặng đi hàng chục dặm. Ông phất cờ khởi nghĩa chống lại chế độ nhà Đường ở Tống Bình (Hà Nội ngày nay) làm chủ Đường Lâm rồi chiếm lại cả một miền rộng lớn quanh vùng. Sau khi ông mất, con trai là PHùng An lên thay đã xây lăng mộ ông trên đất làng Kim Mã.

Vị thành hoàng thứ hai là Hoàng tử Ling Lang con trai vua Lý Thái Tôn và bà Hậu Nương. Khi quân Tống xâm lược, Ling Lang (Hoàng tử Hoàng Chân) xin vua cha cấp một cỗ voi và một cây cờ hòng đi dẹp giặc và đại thắng.

Vị thành hoàng thứ ba là Thái tể Hoàng Phúc Trung quê làng Lệ Mật. Năm 16 tuổi ông đã được vua Lý Thánh Tông cho làm giám quan trong triều. Ông có công vớt xác công chúa bị đắm thuyền trên sông Như Nguyệt (sông Đuống) vua ban thưởng nhưng ông chỉ xin được đem dân nghèo làng Lệ Mật sang khai khẩn đất phía Tây kinh thành dựng nên 13 làng trại.

Số nhà 73 phố Kim Mã là chùa Kim Sơn xưa kia đây là bãi tha ma. Dân thôn Mã Trại dựng Am Vạn Linh để siêu độ âm hồn. Triều Tự Đức Am Văn Linh mở rộng thành chua Tàu Mã. Nơi đây còn là nghĩa địa quy tập các liệt sĩ nghĩa quân Tây Sơn. Trong chùa có dựng một nhà bia tưởng niệm trang trọng.

Nhớ linh xưa

Vì tiền đồ Tổ quốc Việt Nam

Theo chủ tướng Quang Trung Nguyễn Huệ

Núi sông kỳ tuyệt, trùng trùng vượng khí anh linh

Trở bể tung hoành, lớp lớp anh hùng cứu thế…

… Công lao kia rực sáng Sơn Hà

Khí phách ấy soi cùng Nhật Nguyệt.

Cứ đến ngày 5 tháng Giêng – ngày Giỗ trận Đống Đa, chùa Kim Sơn đều trang trọng tổ chức tế vong hồn tướng sĩ Tây Sơn. Chùa đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa năm 1985.

Đình Ngọc Khánh bên hồ Ngọc Khánh thờ ha thành hoàng là Linh Lang Đại Vương và Thế tử Hoàng Phúc Trung.

Đền Voi Phục thờ Linh Lang Đại Vương, Tây Trấn Thượng Đẳng thần.

Năm 1964 thành phố chính thức đặt tên đường Sơn Tây là đường Kim mã.

Từ một đường có nhiều đoạn nhấp nhô, gập ghềnh, giữa cánh đồng không mông quạnh, vắng vẻ thưa thớt thiếu sự an ninh, an toàn không ai dám ra làm nhà để ở. Giờ đây đường Kim Mã trở thành một đường cái lớn với 2 làn đường to rộng bằng phẳng thoáng mát.

Đầm Câu Lâu dài hơn nửa cây số đã được san lấp mọc lên một quần thể nhà trụ sở của ngoại giao đoàn. Đối diện là hồ Giảng Võ đã thành khu nhà tập thể cao 6 tầng với hơn chục dãy nhà dàn ngang nhiếu lớp kéo dài đến tận đường Giảng Võ.

Những năm 1970 bắt đầu mở công trường cải tạo đầm Cảnh Hàn xây dựng công viên Thủ Lệ, Nghĩa trang Phúc Thiện bên cạnh đền Voi Phục được dời đi để xây lên tường đội Lê Duẩn. Đối diện với Công viên Thủ Lệ là đường của Bộ Giao Thông đường sắt, đường bộ, Doanh trại quân đội, khu tập thể. Hai bên đường Kim mã những ngôi nhà cao 6, 7 tầng đua nhau mọc lên trở thành những cửa hàng kinh doanh sang trọng phục vụ dân sinh. Giữa phố, khách sạn Daewoo với ba khối nhà cao 18 tầng tọa lạc trên khu đất rộng rãi, bề thế có bốn mặt tiền (phố Kim Mã, phố Liễu Giai, phố Đào Tấn, phố Nguyễn Văn Ngọc). Daewoo là khách sạn 5 sao hiện đại, nơi nghỉ ngơi của các nguyên thủ Quốc gia khi tới họp hội nghị thăm và làm việc tại Hà Nội.

Hàng loạt các tòa tháp cao gần hai chục tầng DMC Tower, VIT Tower Hanoi ReSco Tower… trụ sở làm việc của các công ty, ngân hàng, doanh nghiệp phát đạt, nổi tiếng nằm đối diện công viên Thủ Lệ tạo nên không gian giao dịch thoáng đãng hấp dẫn trong kinh doanh thương trường.

Những ngày nghỉ cuối tuần người Hà Nội lại thong dõng trên đường Kim Mã hiện đại, văn minh để đến đền Voi Phục, công viên Thủ Lệ, vườn thú Hà Nội, di tích lịch sử lâu đời và là một danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Thủ đô, làm một chuyến pinnic nhẹ nhàng, thư thái, vui vẻ tiêu tan đi những bận rộn, lo toan sau một tuần làm việc căng thẳng.